Kaghzknan

کاغذکنان در اواخر دهه پنجاه بالغ بر 114 آبادی و بیش از سی هزار نفر جمعیت بود روستای کلیان در آن زمان حدود 60 خانوار و نزدیک به 400 نفر جمعیت داشت.در حال حاضر مهاجرت های سنگینی در منطقه رخ داده است از طرفی تعدادی از روستا ها با محوریت مامان از کاغذکنان منتزع و به بخش مرکزی میانه پیوستند.در آنطرف نیز تعدادی از روستاها با مرکزیت ثقل چومالی به استان زنجان پیوستند.در بخش شمالی و شمال شرق نیز روستاهائی با محوریت دیز و شمس آباد به استان اردبیل اضافه شدند.کاغدکنان در حال حاضر شامل سه دهستان و بالغ بر 75 آبادی می باشد.برخی از روستاهای آن خالی از سکنه گردیده است.جمعیت فعلی آن بر اساس منابع معتبر بالغ بر یازده هزار نفر می باشد.کلیان تا دو سال پیش به 42 خانوار رسیده بود که در حال حاضر 38 خانوار و ترکیب جمعیتی آن پیر می باشد.شاید تا فردای دیگر عمده روستا ها خالی از سکنه گردد و این یک فاجعه فرهنگی , اجتمائی و اکولوژیکی است.شهر آغکند که زمانی یکی از رونق ترین شهر های کشور بود اکنون زیر 2000 نفر جمعیت دارد.بایستی جلوی مهاجرت های بی رویه به هر شکلی گرفته شود.ایجاد اشتغال و در آمد ,توجه ویزه و اجرای طرحهای فرهنگی, اجتمائی و اقتصادی پایدار و جلو گیری از خشکسالی های ممتد می تواند در این گذر چاره ساز باشد. فقط این امکان در کنار همت بلند فرزندان با غیرت منطقه فراهم می گردد.

كاغذكنان درگذرتاريخ

 منطقه كاغذكنان اكنون يكي از بخشهاي شهرستان ميانه ازاستان اذربايجان شرقي است اين بخش تا سال 1359 يكي از بخشهاي شهرستان خلخال به شمارمي آمد و مشتمل بر 112 روستا و 35429 نفر جمعيت بود كه به علت عدم وجود راه ارتباطي ماشين رو به  مركز شهرستان خلخال (هيرواباد) از سالها پيش مردم منطقه خواستار مجزا بودن كاغذكنان از شهرستان خلخال بودند چرا كه به واسطه بعد مسافت و عدم وجود پل مناسب و خرابي تنها پل تاريخي اين منطقه به قسمت شمالي رودخانه قزل اوزن كه خط مرزي اين منطقه با ديگر بخشهاي خلخال بود ارتباط كاغذكنان را با مركز شهرستان نا ممكن ساخته بود 0 درنامه اي كه در سال 1314 هجري شمسي توسط عده اي از بزرگان كاغذكنان خطاب به ( رئيس دارالشوراي ملي) نگاشته شده مردم منطقه خواستار مجزا بودن كاغذكنان از(حكومت خلخال) و ارتباط مستقيم نايب الحكومه اين محال با مركز ايالت اذربايجان را داشته اند ولي اين درخواست به حق مردم كاغذكنان از اوايل حكومت پهلوي تا سرنگوني اين رژيم بي نتيجه بود و اين امر به بركت پيروزي انقلاب اسلامي به نتيجه رسيد 0 كاغذكنان از اوايل دوره اسلامي تا دوره مغول شهري اباد بوده و يكي از شهرهاي قديمي اذربايجان است اين شهر از دوره سلجوقيان تا حمله مغول از نظر تجاري معروف بوده است و (خونا) و (خونج) نامهايي هستند كه تا قرن ششم و اوايل قرن هفتم به اين شهر اطلاق مي شده است و ياقوت حموي نوشته است چون در انجا كاغذ به كاغذكنان معروف است(1) 0 تا خرابي شهر كاغذكنان در قرن هفتم هجري اين شهر ولايتي مستقل از ولايات اذربايجان بود و در دوره مغول نيز به صورت مستقل اداره مي شد و به قول حمداله مستوفي در نزه القلوب حقوق ديواني كاغذكنان  پنج هزار دينار بود(2) 0 همانطوري كه ذكر شد ناحيه كاغذكنان از اوايل دوران اسلامي تا اوايل عصر صفويه ولايتي مستقل از   ولايات اذربايجان به شمار مي امد 0 اما پس از تشكيل دولت صفويه و تغيير و تحول نظام ايالات و ولايات بلوك كاغذكنان همراه با بلوكات شمالي رودخانه قزل اوزن كلاولايتي را به نام ولايت خلخال تشكيل مي دانند و كاغذكنان همواره مركز حكومتي و يا بخشي از ولايت خلخال به شمار مي امد 0 چرا كه پس از تفويض حكومت خلخال و توابع به خانهاي ايل سعدلو، كاغذكنان حاكم نشين و مركز حكومت خلخال بود و با وجود حكومت خلخال در بعضي مقاطع زماني به افرادي غير از سعد لوها تفويض مي شد ولي مالكيت اكثر نواحي خلخال تا دوره سلطنت فتحعلي شاه قاجار با خوانين سعدلو بود 0 طايفه سعدلو در دوره قاجاريه (عهد سلطنت فتحعلي شاه ) رو به ضعف گذاشت و از نظر نظامي ديگر اهميت سابق را نداشت 0 هيرواباد مركز كنوني شهرستانخلخال ان وقت قصبه كوچكي بود به واسطه سكونت عده اي از علما و متنفذين منطقه در انجا كه نفوذ در منطقه پيدا مي كنند ،در دوره سلطنت فتحعلي شاه قاجار به تهران رفته و تقاضا مي كنند حالا كه سعدلوها رو به ضعف گذاشته اند حاكمي براي خلخال تعيين و اعزام شود 0 تقاضاي انان قبول و حاكمي همراه با نمايندگان و علماي مزبور حاكم نشين خلخال مي شود

و روستاي هيرواباد هم كه تحت مالكيت سعدلوهاي كاغذكنان بود توسط تجار و اهالي به مبلغ هفتصد تومان خريداري و بين خريداران تقسيم مي شود 0(3)

كاغذكنان قبل از حمله مغول مهد دانشمنداني چون افضل الدين خونجي (كاغذكناني) ،منطق داني بزرگ و فيلسوفي والامقام و پزشكي زبردست بوده است(4) و در دوره هاي مختلف از جمله در دوره قاجار نيز مهد عالم و شاعري چون ملا محمد باقر خلخالي كاغذكناني بود 0ازآثارتاريخي كاغذكنان نيز مي توان به پل پردليس- كاروانسراي جمال آباد- شهر سوخته كاغذكنان قلعه سنگي كاغذكنان اشاره كرد.

 



قلعه سنگی کاغذکنان

 قلعه سنگی(داش قالا) در منطقه کوهستانی شمال کاغذکنان نزدیک به دره رودخانه قزل اوزن قرار دارد. وجود دره های عمیق و صخره های بزرگ اطراف، آن را به صورت دژ طبیعی نفوذ نا پذیری در آورده است. این قلعه که به صورت یک روستا در آمده، در زمانهای گذشته قلعه سنگی بوده است با استقرار ترکمانان سعدلو در کاغذکنان این محل به یک مرکز نظامی تبدیل شد. در سال1172 هـ . ق محمد خان سعدلو حاکم کاغذکنان و خلخال حصارهایی در پایین قلعه و اطراف آن احداث کرد. محمد حسن خان سعدلو در سال 1203 هـ . ق ساختمان و برجهایی بر قلعه افزود. این قلعه چندین بار در معرض خطر و محاصره مهاجمان قرار گرفت. در سال 1173 هـ . ق کریم خان زند به کاغذکنان حمله آورد و محمد حسن خان سعدلو را در آنجا محاصره کرد. محمد حسن خان پس از یک ماه تحمل محاصره سر انجام تسلیم کریم خان شد. این قلعه را نیروهای ذوالفقار خان افشار خمسه نیز در سال 1194 هـ . ق محاصره کردند در جنگی که در گرفت ذوالفقار خان شکست خورد و قلعه از محاصره قوای او به در آمد.




«اشعاري زيبا ازشاعرغزل سراي كاغذكنان»

ميرزا سيفعلي بهمني


اي طوطي بي خانمان تاكي بنالي در قفس

طي شد خزان وفصل دي اين ناله را بس كن توبس

گل خنده زد اندر چمن بلبل بدورش انجمن

غمگين مشو باري چو من بر سير گلشن كن هوس

ساقي  بده  جام  ميم  دارد حكايت از  كي ام

هستش اجل چون در پي ام روز وشبم از پيش وپس

درهجر روي ان صنعم بس ميرود خون از دلم

شام وسحر بردامنم ازديده چون رود ارس

درعشق آن روح روان مجنون صفت بي خانمان

آهم رسد برآسمان شبها كه چون بانگ جرس

دارم دو صد آه نهان از حادثات اين جهان

يا رب تو خود ما را رهان هر دزد شد مير عسس

دوران زده خونين علم اين بهمني در بحرغم

اي صاحب سيف دو دم  فريادرس  فريادرس